Türkiye denizlerinde (Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz) dalış yapanların, yüzücülerin ve olta balıkçılarının mutlaka bilmesi gereken en hayati ayrım şudur: Denizlerimizdeki zehirli balıklar 1) Sadece Dikenleri Zehirli Olanlar (Eti Yenebilenler) ve 2) Eti/Dokusu Ölümcül Zehirli Olanlar (Kesinlikle Yenmeyenler) olarak ikiye ayrılır.
Bu rehberde her bir türü nasıl tanıyacağınızı ve olası bir diken batmasında hayat kurtaran 45°C Sıcak Su İlk Yardım Protokolünü inceliyoruz.
Bu gruptaki balıkların zehir bezleri sırt, karın, anal yüzgeç dikenlerinde veya solungaç kapaklarında bulunur. Etlerinde zehir yoktur. Dikenleri kesilerek temizlendiğinde güvenle tüketilirler:
Denizlerimizin en tehlikeli diken zehrine sahip yerli balığıdır. Kumluk diplere kendisini gömer, birinci sırt yüzgecindeki siyah taçlı dikenler ve solungaç kapağındaki mahmuzlar drakotoksin içerir. Çaparide istavrit arasına karışıp geldiğinde bilmeden avuçlayan balıkçılarda dayanılmaz zonklayıcı ağrı, kolda şişme ve kalp ritim bozukluğu yapar.
Kayalık ve yosunlu diplerde mükemmel kamuflaj yapan dip balığıdır. Sırtındaki 12 adet sert diken zehir keseleriyle bağlantılıdır. Dikenleri temizlendiğinde Türkiye'nin en şifalı ve lezzetli balık çorbası iskorpitten yapılır.
Kızıldeniz'den Akdeniz ve Ege'ye yayılan istilacı bir türdür. Yelpaze gibi açılan uzun sırt, karın ve anal yüzgeç dikenleri zehirlidir. Yasal boy veya kilo limiti yoktur; ekosistemin korunması için zıpkınla avlanması teşvik edilir. Beyaz eti son derece lezzetlidir.
Ege ve Akdeniz'de sürüler halinde otlayan bu balığın tüm yüzgeç dikenleri zehirlidir. Balık öldükten sonra dahi dikenleri batarsa şiddetli ağrı verir. Ege'de ızgarası çok sevilir.
Kumluk sığlıklarda yatan vatozun kamçı şeklindeki kuyruğunun üzerinde testere dişli, zehirli bir hançer dikeni bulunur. Sığ kumluklarda yürürken ayakları sürüyerek yürümek vatozun üzerine basmayı önler.
Gümüş yanaklı Balon Balığı (Lagocephalus sceleratus) ve diğer tüm Tetraodontidae üyeleri; karaciğerlerinde, yumurtalıklarında, derilerinde ve kas dokularında Tetrodotoksin (TTX) adı verilen korkunç bir nörotoksin barındırır.
Trakonya, İskorpit, Aslan balığı veya Sokar balığı dikeni elinize ya da ayağınıza battığında uygulamanız gereken bilimsel tıbbi ilk yardım adımları şunlardır:
Bu balıkların dikenlerindeki zehir ısıya duyarlı protein yapısındadır. Yaralanan el veya ayak derhal haşlamayacak ancak dayanılabilecek en sıcak suya (42°C – 45°C) daldırılmalı ve 30-60 dakika tutulmalıdır. Ardından mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Trakonya, İskorpit, Sokar ve Aslan balığının zehri yalnızca yüzgeç dikenlerindedir; etlerinde kesinlikle zehir yoktur. Dikenleri kesilip temizlendikten ve pişirildikten sonra etleri çok lezzetlidir. Ancak Balon balığının etinde ölümcül Tetrodotoksin zehiri vardır ve kesinlikle yenmez.
Balon balığında bulunan Tetrodotoksin (TTX) ısıya dayanıklıdır; kaynatmak veya kızartmak zehri yok etmez. Tüketilmesi solunum felcine ve ölüme yol açar.